Những ngôi nhà cổ tại phố Đầm, xã Thọ Lập

Trong kí ức của nhiều người dân nơi đây, với lợi thế “nhất cận lộ, nhị cận giang”, Xuân Thiên trước kia là một điểm buôn bán sầm uất “trên bến, dưới thuyền” có bến đò Đầm ở thế kỷ XIX - nơi đây là vùng trù phú lái buôn bốn phương và các hộ đến họp nhiều. Chợ Đầm nổi tiếng trong vùng với những mặt hàng thủ công tinh xảo, những lâm, thủy sản ở miền ngược và miền xuôi tập trung về. Ở đây các nghề thủ công rất phát triển, như: nề, nhuộm, đan lát, may mặc, kim hoàn, sành gốm, nồi đất, gạch ngói. Các nghề buôn bán dịch vụ, chuyên chở đường bộ, đường sông ngày càng phát triển. Cảnh người mua, người bán tấp nập, từ bến sông lên đến phố Đầm, tạo nên cảnh trên bến dưới thuyền rất sôi động thời bấy giờ. Chính vì điều kiện thuận lợi, làm ăn phát đạt nên nhiều người dân ở khắp mọi nơi đều tìm đến phố Đầm để là nơi an cư lập nghiệp. Cũng chính lẽ đó mà nhiều ngôi nhà cổ có kiến trúc đẹp đã được chủ nhân tạo dựng nên.

 Những năm 1970 trở về trước, xã Xuân Thiên trước đây nay là xã Thọ Lập có trên dưới 100 ngôi nhà cổ, hầu hết tập trung tại khu vực phố Đầm. Trải qua thời gian, nhiều nhà đã bị phá dỡ, sửa chữa hoặc thay tên, đổi chủ. Đến nay, phố Đầm chỉ còn lại khoảng 30 nhà vẫn giữ được kiến trúc ban đầu; trong đó có 10 nhà được gìn giữ, bảo tồn gần như nguyên vẹn. Nét đặc trưng của những ngôi nhà cổ này là có kiến trúc theo phong cách châu Âu, tường nhà xây gạch khá dày để giữ ấm về mùa đông, mát mẻ về mùa hè; sàn và trần nhà đều được làm bằng gỗ lim, giữa các tầng của căn nhà được nối với nhau bằng một cầu thang nhỏ bằng gỗ. Qua nhiều thế hệ, người dân phố Đầm luôn tự hào và có ý thức về giá trị cũng như trách nhiệm gìn giữ nếp nhà xưa cha ông để lại. Ông Nguyễn Văn Thanh, thế hệ thứ 4 sống trong gia đình tiệm thuốc bắc nổi tiếng của ông Quảng Phát tự hào nói: Với trách nhiệm của những thế hệ đi sau, chúng tôi vẫn cố gắng gìn giữ lại những ngôi nhà cổ mà cha ông đã để lại. Trong gia đình của tôi, từ dáng dấp ngôi nhà, đến một số vật dụng trong nhà đều được giữ gần như nguyên vẹn. Tuy nhiên, do trải qua nhiều năm sử dụng, hiện tại nhiều ngôi nhà cổ gần như xuống cấp. Để đảm bảo cho cuộc sống sinh hoạt, gia đình tôi cũng như nhiều gia đình đã sửa chữa nhưng nếp nhà cổ vẫn được người dân gìn giữ.

Qua nhiều thế hệ, người dân phố Đầm luôn tự hào và có ý thức về giá trị cũng như trách nhiệm gìn giữ nếp nhà xưa. Mặc dù những ngôi nhà cổ ở phố Đầm, xã Thọ Lập có nhiều giá trị về mặt văn hóa lịch sử, kiến trúc; và có thể khai thác phục vụ phát triển du lịch; song do trải qua nhiều năm sử dụng và nhiều yếu tố khác nhau, nên việc bảo tồn gặp nhiều khó khăn, nhiều ngôi nhà đã xuống cấp nghiêm trọng. Thiết nghĩ, về lâu dài, cần có cơ chế chính sách hỗ trợ phù hợp để giữ gìn bảo tồn và phát huy giá trị nét kiến trúc nhà cổ phố Đầm.

Trung tâm Cung ứng dịch vụ công xã Thọ Lập